De ervaring van inspiratie is uiteraard een zeer subjectief gebeuren en is onlosmakelijk verbonden met de unieke individualiteit van het medium waardoor de creatieve impuls zich kenbaar moet maken. Door contacten met andere kunstenaars en het bestuderen van verslagen van kunstenaars uit het verleden is het me duidelijk geworden dat de processen achter het fenomeen inspiratie, maar ook de uitingsvormen ervan, zeer verschillend kunnen zijn. Toch kunnen al deze verschillende manieren van inspiratiebeleving globaal beschreven worden onder twee categorieën: de direct visionaire inspiratie en de meer gedoseerde en geleidelijke vorm hiervan.
Het woord inspiratie verwijst naar 'in de geest (spirit) zijn'. Inspiratie betekent dat de ontvanger hiervan openstaat voor de inwerking van bovenpersoonlijke zielsinhouden, voor invloeden uit zijn diepere zelf. De visionaire kunstenaar wordt tijdens het inspiratieproces meestal letterlijk overrompeld door deze innerlijke activiteit en krijgt de creatieve energie als het ware in zijn totale kracht aangeleverd in de vorm van beelden, muziek of ideeën. Bij dit doorgaans zeer gevoelige en intuïtieve type kunstenaar is de grenslijn tussen onbewuste en bewuste binnenwereld zeer dun. Hij heeft vaak een intens droomleven en is regelmatig onderhevig aan sterke gemoedsschommelingen. Omdat deze extremere bewustzijnskenmerken uitzonderlijk zijn gebruiken sommige hedendaagse visionaire kunstenaars psychedelische middelen of beoefenen ze bewustzijnstechnieken om de gevoeligheid van de geest te stimuleren. In het verleden was bijvoorbeeld William Blake zo'n visionaire kunstenaar. De variant van geleidelijke inspiratie lijkt minder spectaculair maar is feitelijk een fascinerend proces waarbij gesproken kan worden van een samenspel van meer verstandelijke en spirituele factoren. Het psychologische type mens dat hierbij aansluit is het meest voorkomende type, en daarom vertegenwoordigt deze vorm van inspiratie de manier waarop de muze veelal haar spel speelt in de kunstenaarsziel. Het is met deze vorm waarmee ik zelf als kunstschilder intens vertrouwd ben geraakt en die ik met verwondering als ook met eerbied onderga.
Om iets te kunnen vertellen over dit proces of over inspiratie in het algemeen moet ik me bewust zijn van het feit dat ik spreek vanuit datgene wat voor mij belangrijk is als beeldend kunstenaar en dat ik me alleen kan begeven binnen een gebied dat in zekere zin al afgebakend en begrensd is door mijn persoonlijke keuze en artistieke voorkeuren. Kunstenaars die werken vanuit andere artistieke voorkeuren zullen ongetwijfeld hún fascinerende verhaal kunnen vertellen.
Na de beëindiging van een schilderij is er voor mij meestal een periode van wat rusteloos bijkomen van het voorbije artistieke avontuur. Nog niet in staat om in het volgende project te duiken is het een kwestie van wachten totdat de eerste voorzichtige signalen van aankomende inspiratie zich aandienen. Voor mij dient die eerste prille inspiratie zich meestal aan in de vorm van een vage sfeerduiding of gevoelsbeeld waarbij het essentieel is dat deze eerste impuls geworteld is in een authentieke existentiële ervaring of intuïtie. In mijn schilderij 'The discovery' (zie afbeelding), werd deze eerste impuls gevoed door intens beleefde existentieangsten en sterfelijkheidgevoelens. Dit alles in een periode waarin ik me fysiek niet gezond en psychisch zeer kwetsbaar voelde. Deze eerste emotionele lading begon zich in mijn geest te verbinden met een beeld dat ik had van mijn dochter Rowanne. De authentieke ervaring en de hierbij behorende emoties zijn de kern van deze fase en de krachtige drang om deze emoties in een beeld te vangen is de kracht van inspiratie. Of in de woorden van George Frederic Watts (1817-1904):' perceptions and emotions are shut up within the human soul, sleeping and unconscious, till the poet or the artist awakens them'.
Het is de periode van incubatie waarbij creatieve inspiratie de ziel van de kunstenaar voorbereidt tot het scheppingsproces. Dit is het stadium van het kunstwerk in zaadvorm; niets anders dan dit zal het zal het uiteindelijke kunstwerk zijn ziel en energie verlenen. Ontbreekt deze dimensie, dan is de term kunstwerk hier niet van toepassing en is op zijn best sprake van een vaktechnisch goed product. Dat gold ook voor Kandinsky die schreef dat de waarde van een kunstwerk niet wordt bepaald door kwaliteiten 'on the surface, in externals, but in in the root of all roots- in the mystical content of art'.
In de volgende fase wordt gezocht naar een beeld om de eerste inspiratie met vorm te bekleden. om terug te komen op mijn schilderij 'The discovery' begon de originele emotionele lading zich in mijn geest te verbinden met een beeld dat ik had van mijn dochter Rowanne. Door deze verbinding werd een krachtige, bijna archetypische betekenis verleend aan de meisjesfiguur die door de plaatsing van de figuur in een omgeving van verval nog aanzienlijk werd versterkt! Om dit alles vast te leggen werkt een snelle houtskooltekening in grijstonen en zwart-wit contrasten voor mij het beste. Belangrijk is het om de verleiding te weerstaan deze eerste inspiratie in een rustig uitgewerkte tekening te vangen omdat dan veel van de authentieke emoties en beeldende inzichten verloren kunnen gaan. De emoties moeten op dynamische wijze, tijdens een intens proces, geregistreerd en gevangen worden. Het moet een ruwe snelle schets worden die de kracht van het oorspronkelijke beeld als het ware bevriest en vastlegt. In deze fase ben ik meestal zeer emotioneel geladen en schommel ik tussen stemmingen van onrust en angst om de essentie van de originele gevoelsblauwdruk te missen en een zekere exaltatie wanneer de oorspronkelijke inspiratie zichtbaar wordt in het zich vormende beeld. Is de schets goed dan is een solide basis gelegd voor een bezield kunstwerk! De volgende fase van de onderschildering bestaat doorgaans meer uit transpiratie dan uit inspiratie. Dit is de fase waarin de vorm, die al min of meer in de eerste schets geïnspireerd was vastgelegd, met veel geduld en doorzettingsvermogen moet worden vertaald in verf. Vergeleken met de eerste fase van incubatie en de tweede fase van tekenen is dit een meer rationele en taaiere klus! Maar zodra de eerste transparante kleurlagen worden gelegd doet de magie van de kleur alle leed vergeten en is vanaf dat moment het fascinerende proces begonnen om door middel van kleur, sfeer en toonwaarde de oorspronkelijke inspiratie te verbeelden en naar zijn hoogst mogelijke intensiteit te leiden! Het is nu dat de scheppende ziel keer op keer verrast wordt door vondsten en effecten die niet lijken voort te komen uit eigen initiatief en werkzaamheid, maar eerder een mysterieuze en transcendente oorsprong suggereren. Het hart kan dan zo geraakt worden door verwondering en schoonheidsbeleving dat tranen kunnen vloeien! Dit zijn als het ware geschenken die onderweg worden aangereikt; het betekent geenszins dat van transpiratie tot aan de voltooiing geen sprake zou zijn. Integendeel.
Zo ontplooit zich het proces dat leidt tot incarnatie van de originele geestimpuls in een materieel kunstwerk. De aanwezigheid van ware inspiratie waarborgt dat het kunstwerk altijd zal blijven fascineren door iets wat voorbij het werk zelf zijn oorsprong heeft in de mysterieuze diepten van de ziel. Dit is het geschenk wat kunst aan de mens te bieden heeft.
'Yet as long as humanity is humanity, man will yearn to ascend the heights human footsteps may not tread, and long to lift the veil that shrouds the enigma of being, and he will most prize the echo of this longing in even the incoherent expression of literature, music and art'.
George Frederic Watts.
